در اوائل غیبت كبرای بقیةالله الاعظم، حجت بن الحسن العسكری (عجل الله تعالی فرجه الشریف) نام دو تن از عالمان و محدّثان برجسته، نقل محافل اهالی شهر مقدس قم بود. فقیهانی كه هر گاه حدیثی را بیان می كردند، مردم از حافظه نیرومند آنها در شگفت شده، و گاه می گفتند:

«این دو باید چنین دانش و حافظه ای را داشته باشند؛ چرا كه به دعای حضرت بقیةالله (عجل الله تعالی فرجه الشریف) به دنیا آمده اند.»(1)

این دو نفر كسی جز شیخ صدوق و برادرش حسین، فرزندان علی بن الحسین بابویه، نبودند.

تولّد

بیش از شصت بهار از عمر پربار علی بن الحسین بن بابویه قمی گذشته بود، ولی هنوز از همسرش كه فرزند عموی او، محمد بن موسی بن بابویه بود، فرزندی به دنی

صفحه 168

نیامده بود. با این حال او به دلیل بشارت امام حسن عسكری(ع) به او، آسوده خاطر بود. حضرت درحق او چنین دعا فرموده بود: «و جعل الله من صلبك اولاداً صالحین برحمته»؛(2) خداوند متعال از رحمت و كرم خویش، فرزندان شایسته ای را از صلب تو، می آفریند. علی بن الحسین در انتظار تحقق این بشارت می سوخت؛ لذا نامه ای به جناب حسین بن روح نوبختی نوشت و از نائب خاص امام زمان - عجل الله تعالی فرجه الشریف - خواست تا از آن حضرت تقاضا نماید، برای او دعا بفرمایند، خداوند فرزندانی فقیه و آگاه به احكام اسلام به او عطا كند. پس از مدّتی در جواب نامه اش چنین آمد:

«انك لا ترزق من هذه، و ستملك جاریةً دیلمیّةً ترزق منها ولدین فقیهین.»؛(3) از همسر فعلی خود فرزندی نخواهی داشت؛ولی به زودی كنیزی دیلمی را مالك خواهی شد كه دو پسر فقیه و دین شناس از او نصیب تو می گردد.

در بعضی از روایات آمده است كه پس از سه روز خبر رسید، امام زمان(ع) برای وی دعا فرموده اند:

«و انّه سیولد له ولد مبارك ینفع (الله) به و بعده اولاد»؛(4) به زودی برای او فرزندی مبارك به دنیا خواهد آمد، (خداوند) به واسطه او منفعت می رساند و پس از او نیز فرزندانی خواهد بود.

در تعبیر دیگری آمده است:

«فكتب الیه قد دعونا الله لك بذالك، و سترزق ولدین ذكرین خیّرین»؛(5) حضرت برای علی بن الحسین نوشتند: برای تو حاجت از خداوند متعال خواستیم. به زودی دو پسر نیكوكار روزی تو می شود.

صفحه 169

دعای امام زمان - عجل الله تعالی فرجه الشریف - در حق او به اجابت رسید. خداوند متعال از كنیزی دیلمی كه به همسری علی بن حسین در آمده بود، سه پسر به او عنایت كرد و دو تن از آنها طبق فرموده حضرت(ع) از فقها و حافظان نامدار گردیدند:

1 - ابو جعفر محمد بن علی بن حسین: معروف به شیخ صدوق(ره).

2 - حسن بن علی بن حسین: وی پارسایی و عبادت پیشه كرد، با مردم چندان ارتباط نداشت، وی در زمره علما و فقها نبود.

3 - ابو عبدالله، حسین بن علی بن حسین:(6) در این مقاله در باره زندگی این فقیه و محدّث برجسته سخن می گوییم.

از تاریخ تولّد حسین بن علی در كتب رجالی سخنی به میان نیامده است، امّا از قرائن روشن است، تولّد وی در اوائل قرن چهارم هجری بوده است؛ زیرا پدر بزرگوارش در سال 304 یا 305 ق برای زیارت قبور ائمه طاهرین(ع) و سومین نایب خاص حضرت بقیة الله - عجل الله تعالی فرجه الشریف - به بغداد می رود. نامه هایی را كه او برای حسین بن روح نو بختی نوشته، بعد از این تاریخ بوده است.(7) در جواب نامه وی، حضرت حجة ابن الحسن(ع) تعبیرهایی چون «ستملك»، «سترزق» یا «سیولد» را به كار برده اند. از این تعابیر (با حروف «س») معلوم می شود كه پس از سال های 305، خیلی طول نمی كشد كه علی بن الحسین(ره) صاحب اولاد می گردد.

با توجه به این كه علی بن الحسین در سال 328 ق از دنیا رفته است؛(8) سال تولد محمد، حسن و حسین را باید بین سال های 306 تا 328 دانست.

تباری پك

حسین بن علی، این فقیه نامدار، فرزند علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی

صفحه 170

معروف به «صدوق اوّل»، می باشد.

پدر بزرگوارش ابوالحسن علی بن الحسین از فقهای نامدار و محدثان برجسته ای است كه در حدود سال 235 ق در قم متولد گردید.(9) وی در فقه و حدیث و تقوی و پارسایی از چهره های كم نظیر تاریخ اسلام است.

نامه ای كه امام حسن عسكری(ع) برای او نوشت، جایگاه رفیع وی را در بین دیگر دانشمندان و فقهای قم، و نیز موقعیّت خاص و احترامی را كه او در نزد ائمه معصومین(ع) دارد، آشكار می كند.

امام حسن عسكری(ع) پس از حمد و ثنای الهی، صلوات بر پیامبر(ص) و سلام بر عترت طاهرینش، خطاب به او می نویسد:

«یا شیخی و معتمدی و فقیهی، ابا الحسن علی بن الحسین القمّی! وفّقك الله لمرضاته، و جعل من صلبك اولاداً صالحین برحمته»

ای پیر من وای فقیه مورد اعتمادم ابوالحسن علی بن حسین قمی! خداوند تو را بر انجام افعال مورد رضایتش توفیق دهد و از صلب تو به رحمت و كرم خویش، فرزندان شایسته ای را پدید آورد.

امام(ع)، در ادامه این پیام كه به حق منشور عبادی، اخلاقی و اجتماعی و سیاسی برای یك زندگانی شرافتمندانه انسانی است، در روزگار پر از مخاطره و گرداب جهالت ها و هوس ها چنین توصیه می كنند:

«تو را به تقوای الهی سفارش می كنم، و نیز بر به پا داشتن نماز و پرداخت زكات؛ زیرا نمازِ كسانی كه زكات نمی دهند، پذیرفته نمی شود. تو را به بخشیدن خطای دیگران، فرو خوردن خشم، صله رحم، هم دردی با برادران، كوشش در رفع نیازمندی های آنان در هنگامه كارها. هم پیمانی با قرآن، خوش خلقی و امر به معروف و

صفحه 171

نهی از منكر سفارش می كنم؛ چرا كه خداوند متعال می فرماید:

لاخیر فی كثیر من نجویهم الّا من امر بصدقة او معروف او اصلاح بین النّاس (10)

در بسیاری از گفتگوهای در گوشی آنان خیری نیست، جز آن كس كه به صدقه یا معروفی امر كند، یا میان مردم، اصلاح پدید آورد.

همچنین سفارش می كنم از تمام پلیدی ها و زشتی ها دوری بجویی؛ بر تو باد به نماز شب خواندن! زیرا پیامبر كرم(ص) به امام علی(ع) همین سفارش را كرد و فرمود: ای علی! بر تو باد كه نماز شب بخوانی - و این جمله را سه مرتبه تكرار نمود. - و هر كس نماز شب را سبك بشمارد، از ما نیست. پس توصیه مرا به كار گیر و شیعیانم را بر انجام آن فرمان ده، تا عمل كنند. بر تو باد به صبر و انتظار فرج؛ زیرا پیامبر كرم(ص) فرمودند: «برترین اعمال امت من، انتظار فرج است.» امت من و شیعیان ما همواره اندوهگین خواهند بود، تا فرزندم كه پیامبر(ص) بشارت ظهور او را داده است، قیام كند. او زمین را پس از آن كه پر از ظلم و ستم می شود، سرشار از عدالت و برابری خواهد نمود.

ای شخصیت بزرگ من (ابن بابویه قمی)! خود صبر كن و شیعیانم را به صبر بخوان؛ زیرا زمین از آنِ خداوند است، به هر كس از بندگانش كه بخواهد، واگذار می كند و فرجام نیك برای متّقین خواهد بود. و السلام علیك و علی جمیع شیعتنا و رحمة الله و بركاته.»(11)

صفحه 172

ابن بابویه دویست كتاب در علوم مختلف دینی تألیف نموده و آثار ارزشمندی بر جای نهاده است. او در سال 329 ق. دار فانی را وداع گفت و در جوار بارگاه ملكوتی حضرت معصومه(س) (ابتدای خیابان چهارمردان) به خك سپرده شد. برای آگاهی بیشتر از شخصیت برجسته این محدّث و فقیه بزرگوار به مقاله ای كه در جلد دوم ستارگان حرم در این زمینه نوشته شده است، مراجعه كنید.

فقاهت

حسین بن علی، همچون برادرش كه به دعای حضرت ولیّ عصر - عجل الله تعالی فرجه الشریف - به دنیا آمد، در بیت علم و تقوا و مهد فقاهت و حدیث بالندگی یافت. او بیش از یك دهه تحت تعلیم پدر بزرگوارش، فقیه و محدّث نامدار عصر (علی بن حسین)، قرار داشت. وی با استعدادی سرشار و شوق زیادی كه در تحصیل علم داشت، درجات بلند علوم اسلامی را به سرعت پیمود.

وی گرچه در علم فقه و حفظ حدیث، به مرتبه برادرش شیخ صدوق(ره) نمی رسید، لكن او هم از فقها و محدّثین برجسته ای به شمار می آمد كه بر سر زبان اهالی قم قرار داشت. او با مسافرت هایی كه به بعضی از شهرها نمود، آوازه شهرتش بیشتر مناطق اسلامی را فرا گرفت.

وی در ربیع الاوّل سال 378 ق. به شهر بصره رفت و در آنجا به بیان احادیث و نشر احكام اسلام پرداخت.

از فضایل وی و برادرش همین بس كه در كلام گهربار و توقیع شریف امام زمان - عجل الله تعالی فرجه الشریف - به عنوان دو شخصیت بسیار نیكوكار «خیّرین» و فقیه «ولدین فقیهین» و نافع «ینفع الله به» شناخته شده اند.

فقه در زبان قرآن و ائمه معصومین(ع)، تنها فراگیری برخی از مسائل تدوین

صفحه 173

یافته و استدلال های آن نیست؛ بلكه فقه «تئوری واقعی و كامل اداره انسان از گهواره تا گور است.»(12) فقه امروز بخشی از این معنای وسیع است.

از دیگر معانی عمیق فقه در زبان قرآن و روایات، عبارت است از: آشنایی با اصول اعتقادات؛ شناخت مبانی اخلاق و عمل به آنها و ادرك جلالت و عظمت حق تعالی، آن گونه كه حاصل آن خوف و خشوع در پیشگاه خداوند متعال وسوق به سوی تقوا باشد.

خداوند متعال می فرماید: فلولا نفر من كلّ فرقةٍ منهم طائفة لیتفقّهوا فی الدّین و لینذروا قومهم اذا رجعوا الیهم لعلّهم یحذرون؛(13) چرا از هر گروهی از آنان، طایفه ای كوچ نمی كنند، تا در دین آگاهی یابند و به هنگام بازگشت به سوی قوم خود، آنها را بیم دهند؟ شاید كه بیم ورزند.

كرسی تدریس

ابو عبدالله، حسین بن علی با استعداد سرشار و جدّیّت و شوق زیادی كه به تحصیل علم و حفظ احادیث اهل بیت(ع) داشت، به سرعت توانست مدارج عالی فقه و حدیث را بپیماید و بر كرسی تدریس قرار گیرد. ایشان می گوید:

وقتی مجلس درس تشكیل دادم، كمتر از بیست سال داشتم. گاهی ابوجعفر، محمد بن علی اسود در مجلس درس من حاضر می شد. او وقتی می دید من در این سن جوانی با سرعت به سؤال های شاگردان در رابطه با مسائل حلال و حرام شرعی جواب می دهم، بسیار شگفت زده می شد و بعد می گفت: تعجبی نیست، چون كه تو به دعای حضرت امام زمان - عجل الله تعالی فرجه الشریف - به دنیا آمده ای.(14)

صفحه 174

ارشاد حكام

از مطالعه تاریخ و حدیث چنین به دست می آید كه همواره رجال شیعه دارای مناصب مهمی در مركز خلافت و سایر شهرها بوده اند، و حكام وقت به نظرات آنها توجّه می كردند.

قدرت و عظمت علمای شیعه در بغداد و قم و به طور كلّی در عراق و ایران، در دوره «دیالمه» به اوج خود رسیده بود. حوزه های درس و بحث و مجالس مناظره آنان با ارباب مذاهب در بغداد، علنی بود. دانشمندان شیعه در همه جا با سلاطین دیالمه و وزرای آنان مرتبط و منظور نظر ایشان بودند. رابطه شیخ صدوق(ره) و برادرش حسین بن علی بن بابویه، با صاحب بن عبّاد، وزیر دانشمند و ادب پرور «دیالمه»، از نمونه این ارتباطها است.

شیخ صدوق(ره) كتاب عیون اخبار الرّضا را به نام صاحب بن عبّاد، تألیف كرد. حسین بن علی بن بابویه(ره) نیز كتابی را برای صاحب بن عبّاد به رشته تحریر در آورد.(15)

روشن است كه ارتباط با فرمانروایان برای به دست آوردن منصب و یا جلب منفعت دنیایی نبوده است؛ بلكه ارشاد و راهنمایی آنها به سوی حق و عدالت بوده، كه خود حكی از اقتدار و نفوذ علمای شیعه در آن عصر می باشد.

استادان

حسین بن علی بن بابویه قمی از استادان سترگی بهره مند بود، بعضی از آنها كه در كتب رجالی به نامشان تصریح شده است، عبارتند از:

1 - پدر بزرگوارش علی بن حسین بن بابویه قمی: وی بیش از یك دهه تحت تعلیم آن عالم فرزانه قرار داشت. او از پدر گرامیش برای نقل روایاتش اجازه

صفحه 175

داشت.(16)

2 - برادرش ابوجعفر، محمد بن علی بن حسین بن بابویه قمی معروف به شیخ صدوق (17): وی در حدود سال های 306 ق. به بعد در قم متولد شده و در آنجا بالندگی یافته است. او نزدیك به بیست سال، در تعلیم پدر بزرگوارش علی بن حسین قرار داشت. وی بزرگ ترین فرزند خانواده و داناترین و عالم ترین آنها بود.

در همتایی حافظه نیرومندش جز برادرش، ابو عبدالله حسین بن علی، مانند دیگری نداشت. تنها برادر و شاگرد او حسین بن علی بود، كه قدرت حفظش چون شیخ صدوق زبانزد خاص و عام بود.

شیخ صدوق نزدیك به سیصد اثر علمی و حدیثی تألیف كرد، كه تعدادی از آنها به چاپ رسیده است و بیش از ده قرن است كه چون چراغی فرا راه علما و دوستداران اهل بیت پیامبر(ص) قرار دارد، همانند: من لایحضره الفقیه در 4 جلد؛ كمال الدین و تمام النعمه؛ التّوحید؛ ثواب الاعمال؛ الخصال؛ عیون اخبار الرّضا؛ فضائل الاشهر الثلاثه (رجب، شعبان، رمضان)؛ مصادقة الاخوان و معانی الاخبار.(18)

3 - شیخ ابی جعفر محمد بن حسین نحوی.(19)

4 - علی بن احمد بن عمران الصّفّار.

5 - ابوجعفر محمد بن علی الاسود.

6 - حسین بن احمد بن ادریس.(20)

شاگردان

حسین بن علی كه در سن جوانی بر كرسی تدریس نشست، شاگردان زیادی پروراند، و معارف متعالی اهل بیت(ع) را به آنها منتقل نمود. متأسفانه در كتب رجالی نام اندكی از آنها آمده است. اینان عبارتند از:

صفحه 176

1 - ابوالقاسم علی بن حسین، معروف به سید مرتضی(ره)(21): دانشمندی بزرگ و نابغه ای كم نظیر بود. وی در ماه رجب سال 355 ق، در شهر بغداد دیده به جهان گشود. از همان دوران كودكی به یادگیری دانش های متداول آن روز پرداخت. او در سنین جوانی در بسیاری از علوم اسلامی به مقام والایی رسید. وی از شاگردان ممتاز مرحوم شیخ مفید(متوفای 412 ق) به حساب می آید.

سید مرتضی علاوه بر مسؤولیت های مهم اجتماعی و تربیت شاگردان ممتازی همچون شیخ طوسی و ابن برّاج، آثار مهمّی نیز از خود به یادگار گذاشت، كه تكنون تعدادی از آنها در ایران و كشورهای عربی چاپ و نشر یافته و مورد استفاده عالمان، دانشمندان و ادبا قرار گرفته است.

مرحوم علامه امینی در الغدیر نام 86 اثر او را ذكر كرده است. یكی از كتاب های مهم وی، دیوان معروف اوست كه دارای بیست هزار بیت است. در زمان او غیر از برادرش سید رضی، شاعری همانند او نبود، تألیفات دیگرش عبارتند از: امالی ، شافی، مسائل ناصریّه ، مسائل طرابلسیه و...(22)

سید مرتضی پس از عمری پربار و انجام كارهایی بزرگ و ارزنده، در حدود هشتاد سالگی، روز یكشنبه، بیست و پنجم ماه ربیع الاوّل سال 436 ق در شهر بغداد به جوار حق شتافت. وی در خانه اش در محله كرخ به خك سپرده شد؛(23) اما پس از مدتی پیكر مطهر او را به كربلا آورده، در كنار قبر جدّ بزرگوارش حضرت سیّد الشهدا(ع) و در كنار قبر برادرش سیّد رضی، در «مقبره ابراهیم مجاب»، نیای بزرگشان، دفن كردند.

البته عده ای معتقدند كه دفن سید مرتضی و سید رضی در كاظمین و كنار قبر حضرت موسی بن جعفر(ع) است.(24)

2 - ابو عبدالله، حسین بن عبیدالله بن ابراهیم معروف به غضائری ، دانشمندی برجسته و محدّث و رجالی نامداری است كه روایات زیادی نقل نموده

صفحه 177

است. وی از مشایخ حدیث و اعیان جامعه اسلامی است. او با شیخ مفید(ره) هم عصر بود. مرحوم نجاشی(ره) و شیخ طوسی(ره) و سایر بزرگان نیز از وی حدیث نقل كرده اند.(25)

وی در علم رجال دانش فراوانی داشت و احوال و نظرات او در كتب رجالیه نقل شده است، امّا تألیفی در این علم به او نسبت داده نشده است.كتاب رجال ابن غضائری كه بین علما معروف است، به دست فرزندش احمد بن حسین بن عبید الله غضائری تألیف شده است.(26)

او در علوم مختلف دینی چون فقه و امامت تألیفات زیادی دارد. كتاب های كشف التّمویه و الغمّه، التّسلیم علی امیرالمؤمنین بامرة المؤمنین، تذكرالعاقل و تنبیه الغافل فی فضل العلم، عدد الائمه و ماشذّ علی المصنّفین، النوادر فی الفقه، مناسك الحج، و... از جمله آثار اوست.

وی در پانزدهم صفر سال 411 ق. دار فانی را وداع گفت.(27)

3 - حسن بن علی بن حسن قمی: صاحب قدیمی ترین تاریخ قم، كه ترجمه بخشی از آن در دست است و مورد استفاده علما می باشد.(28)

4 - حسن بن احمد بن هیثم عجلی.

5 - احمد بن محمد بن نوح ابوالعبّاس سرّافی.(29)

6 - شیخ الطائفه، محمد بن حسن طوسی(ره): وی در ماه مبارك رمضان سال 385 ق، چهار سال بعد از در گذشت شیخ صدوق، متولّد گردید. وی پس از آموزش مقدّمات متداول علمی، در سن 23 سالگی در سال 408 عازم بغداد شد و از شاگردان برجسته عالم نامی آن روز، شیخ محمد بن محمد بن نعمان بغدادی، معروف به شیخ مفید گردید.

شیخ طوسی(ره) بعد از رحلت استادش شیخ مفید، چون ریاست علمی و دینی

صفحه 178

شیعه به بزرگ ترین شاگرد او سید مرتضی(ره) رسیده بود، به مدت 23 سال از حوزه درسی وی، بویژه علم كلام، فقه و اصول، بهره بود. وی در علم حدیث و روایت، استادان و مشایخ حدیثی استادش، سید مرتضی را درك كرد و مرویّات آنان را بلاواسطه از ایشان فرا گرفت. او در شرح حال استادش سید مرتضی، چنین می گوید:

«علی بن حسین معروف به مرتضی، فقیه، متكلّم و جامع تمام علوم می باشد... وی از تلعكبری ، حسین بن علی بن بابویه و غیر ایشان كه از شیوخ و استادان ما هستند، روایت نقل می كند.»(30)

ایشان در این گفتار خود، با صراحت تمام «حسین بن علی بن بابویه» را استاد خود معرّفی می كند.

وی در 22 محرّم سال 460 ق، پس از طیّ هفتاد و پنج سال حیات علمی و عمر با فضیلت، با تربیت صدها دانشمند و تأسیس و تقویت قدیمی ترین حوزه های علمی، و تألیف حدود 50 كتاب و رساله در فنون مختلف، دار فانی را وداع گفت. او در خانه شخصی خود - كه به فاصله كمی در سمت شمالی بقعه مطهرة علوی واقع شده بود و بعداً بنا به وصیّت خود او تبدیل به مسجد گردید، و هم كنون به نام مسجد شیخ طوسی معروف است. - دفن گردید.(31)

7 - ابو هاشم محمد بن حمزة بن حسین بن محمّد بن محمد بن ابراهیم بن محمّد بن موسی الكاظم(ع).(32)

تألیفات

حسین بن علی بن بابویه در موضوعات مختلفی از علوم اسلام تألیفاتی دارد. بعضی از آنها عبارتند از:

1 - كتاب التّوحید

صفحه 179

احتمالاً این كتاب نیز مانند كتاب التوحید تألیف برادرش شیخ صدوق بوده، ولی امروزه از چاپ یا نوشته خطی آن خبری در دست نیست.

2 - كتاب نفی التّشبیه

این كتاب در ردّ افرادی نوشته شده است كه آنها را مشبّهه می نامیدند و در بعضی از اوصاف پروردگار مطالب غیر صحیح را ابراز می داشتند.

3 - كتابی برای صاحب بن عبّاد، وزیر دانشمند و ادیب دربار دیالمه.

4 - الرّد علی الواقفیّة(33)

این كتاب نیز بر ردّ گروهی از شیعیان كه آنها را واقفیّه می نامیدند، به رشته تحریر در آمده است.

5 - كتاب سیرة النبی و الائمّة(ع) فی المشركین (34)

مرحوم نجاشی تمام كتاب های وی را به واسطه حسین بن عبیدالله غضائری نقل كرده است، و شیخ طوسی (460 ق) هم با واسطه و هم بدون واسطه از وی روایت نقل می كند.

با اینكه حسین بن علی كتاب های متعدّدی تألیف نمود، امّا در عصر حاضر خبری از آنها نقل نشده است.

در منظر اهل نظر

علمای علم رجال با تعبیرهای گوناگونی، حسین بن علی را فقیهی برجسته و محدّثی با حافظه نیرومند و مورد وثوق معرّفی كرده و بعضی از تألیفات وی را برشمرده اند.

نجاشی (متوفای 450 ق) می گوید:

«حسین بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی مورد

صفحه 180

وثوق می باشد، و كنیه اش ابو عبدالله است. وی از پدرش علی بن حسین اجازه داشت. كتاب های متعدّدی دارد...»(35)

علّامه می گوید:

«حسین بن علی روایات زیادی نقل كرده است و مورد وثوق می باشد. او از پدر، برادر و جمع دیگری روایت كرده است.»

ابن داوود نیز مثل علّامه، وی را مورد اطمینان دانسته است.(36)

شیخ حرّ عاملی (متوفای 1104 ق) می نویسد:

«شیخ ابوعبدالله حسین بن علی، برادر شیخ صدوق، رئیس محدّثین می باشد. وی شخصی عظیم الشأن و مورد وثوق است.»(37)

صاحب ریاض العلماء می گوید:

«حسین بن علی بن بابویه و برادرش و فرزندانشان تا زمان شیخ منتجب الدّین (متوفای 585 ق) همه از علماء بزرگ بودند؛ امّا بعد از آن اطلاع دقیقی از آنها نداریم.»(38)

محمد علی مدرّس تبریزی می نویسد:

«محمد بن علی و حسین بن علی هر دو فقیه بودند و محدّث با حافظه قوی. كثرت محفوظات و خدمات دینی آنها، از نظر تألیفات و تشكیل جلسات درس و بیان معارف اهل بیت(ع)، حیرت آور بود؛ این همه در اثر توجه ولایی حضرت حجة ابن الحسن - عجل الله تعالی فرجه الشریف - بوده است. آنها همواره از این كه تولدشان به دعای امام زمان - عجل الله تعالی فرجه الشریف - بود، افتخار می كردند.»(39)

صفحه 181

فرزندان و نوادگان

در كتب رجال چنین آمده است كه: حسین بن علی بن بابویه و برادرش و فرزندان آن ها تا زمان شیخ منتجب الدّین، همه از علمای برجسته و صاحب خدمات ارزنده بودند. بعضی از فرزندان حسین بن علی بن بابویه عبارتند از:

1 - 2 - 3 - شیخ ثقة الدّین ، ابوالقاسم حسن، فرزند حسین بن علی و دو فرزندش به نام های محمد و حسین.

4 - شمس الاسلام، حسن بن حسین: وی به حسكا(40) معروف بود و در ری می زیست. تألیفات متعددی را در علم فقه و دیگر علوم داشت.

5 - شیخ موفّق الدّین، ابوالقاسم، عبیدالله فرزند حسن حسكا : وی تمام آثار ارزنده خود را نزد پدرش حسن حسكا قرائت نموده است.

6 - 7 - شیخ ابو ابراهیم اسماعیل ، شیخ ابوطالب اسحاق ، فرزندان محمد بن حسن : كه اینان آثار ارزنده خویش رانزد شیخ طوسی(ره) قرائت كرده اند و آثار فارسی و عربی متعددی از خود به جای نهاده اند.

8 - شیخ سعد بن حسن فرزند حسین بن علی.

9 - شیخ بابویه فرزند سعد بن محمد بن حسن بن بابویه: آثارش را نزد جدّش شمس الاسلام ، حسن بن حسین قرائت كرده است. یكی از كتب وی به نام الصراط المستقیم می باشد. وی از مشایخ شیخ منتجب الدین است.

10 - شیخ ابوالمفاخر هبة الله بن حسن فرزند حسین بن علی.

11 - شیخ ابوالحسن ، منتجب الدّین علی بن عبیدالله بن حسن حسكا فرزند حسین بن حسن بن حسین بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی: وی از علمای سرشناس و محدّثین مورد وثوق است كه در ضبط اخبار بسیار خوب و پرتلاش بود.(41) وی روایات زیادی را از مشایخ متعددی نقل كرده است. كتاب فهرس

صفحه 182

از اوست كه علاّمه مجلسی(ره) در بحار الانوار ج 105، از ص 192 تا 298 تمام كتابش را عیناً آورده است.

این بزرگان تعدادی از فرزندان و نوادگان حسین بن علی بودند كه شیخ منتجب الدین در فهرس و دیگر علمای رجال شناس، آنها را به عنوان علمای دین شناس، صالح و مورد وثوق معرّفی كرده اند.(42)

وفات

همان گونه كه گفتیم - با توجه به قرائن - ایشان در اوائل قرن چهارم دیده به جهان گشود. همچنین شواهد قوی موجود بیان می دارد كه وی تا اوائل قرن پنجم در قید حیات بوده است و علمای بزرگی خوشه چین خرمن علم و حدیثش بوده اند.

شیخ طوسی(ره) كه چهار سال بعد از رحلت شیخ صدوق(ره) برادر حسین بن علی به دنیا آمد، از شاگردان وی می باشد. یعنی اگر وی را در حدود سنین بیست سالگی شاگرد وی بدانیم، حسین بن علی باید تا سال 410 ق زنده باشد.

گرچه در كثر كتب رجالی به سال وفات بعد از وی تصریح نشده است؛ ولی در مقدمه كتاب شریف من لایحضره الفقیه تألیف شیخ صدوق(ره) كه به قلم سید حسن موسوی خراسانی تحریر یافته، چنین آمده است: «حسین بن علی در نیمه ماه مبارك رمضان سال 418 ق از دنیا رفت.»(43) با این حساب، ایشان نزدیك به یك قرن زیسته و با پروراندن شاگردان بسیار، آثار ارزشمندی را از خود به یادگار نهاده است. جای مزار وی به طور دقیق معلوم نیست. روحش شاد و راهش مستدام باد.

پی نوشت ها:

1 - من لا یحضره الفقیه، شیخ صدوق، ج 1، مقدمه، ص م .

2 - مناقب آل ابی طالب، ابن شهر آشوب، ج 4، ص 425 .

3 - من لایحضره الفقیه، ج 1، مقدمه، ص ح .

4 - كمال الدین و تمام النّعمة، شیخ صدوق، ج 2، ص 502 .

5 - رجال النّجاشی، ص 185 .

6 - ریحانة الادب، میرزا محمّد علی مدرّس تبریزی، ج 7، ص 400 و 401 .

7 - بهجة الآمال فی شرح زبدة المقال، ملاعلی علیاری، ج 3، ص 298 .

8 - كمال الدّین و تمام النّعمة، ص 503 .

9 - ر ك: ستارگان حرم، گروهی از نویسندگان ماهنامه كوثر، ج 2، ص 26 .

10 - نساء، آیه 114 .

11 - ستارگان حرم، ج 2، ص 27 - 29؛ مناقب ابن شهر آشوب، ج 4، ص 425 و 426؛ سیره چهارده معصوم، محمد محمدی اشتهاردی، ص 943 و مجالس المؤمنین، قاضی نورالله شوشتری، ج 1، ص 453 و 454 .

12 - منشور روحانیت، امام خمینی(قدس سره) .

13 - توبه، آیه 122 .

14 - مستدرك الوسائل، میرزا حسین نوری، ج 3، ص 524 .

15 - هزاره شیخ طوسی، علی دوانی، ص 40 - 46 .

16 - رجال النجاشی، ص 50 .

17 - معجم رجال الحدیث، خوئی، ج 6، ص 44 و 45 .

18 - كمال الدّین و تمام النّعمه، مقدمه، ص 11 و من لایحضره الفقیه، ج 1، ص مقدمه .

19 - ریاض العلماء، میرزا عبدالله افندی اصفهانی، ج 2، ص 149 .

20 - علل الشرایع، شیخ صدوق، مقدمه، ص 38 و 39 .

21 - الغدیر، علامه عبدالحسین امینی، ج 4، ص 270 و بحار الانوار، علامه مجلسی، ج 1، ص 127 .

22 - ر ك: سید مرتضی، پرچمدار علم و سیاست، دومین مجموعه دیدار با ابرار، محمود شریفی، ص 13 - 36 .

23 - فوائد الرّضویه، محدث قمی، ص 285 و امل الآمل، حرّعاملی، ج 2، ص 183 .

24 - سید مرتضی، پرچمدار علم و سیاست، ص 75 .

25 - ریحانة الادب، ج 4، ص 246 و 247 و ج 7، ص 400 .

26 - بحارالانوار، ج 105، ص 194 .

27 - رجال النجاشی، ص 51 .

28 - فوائد الرّضویّه، ص 143 .

29 - علل الشرایع، مقدمه، ص 38 و 39 .

30 - مجمع الرّجال، قهپایی، ج 4، ص 189 و هزاره شیخ طوسی، ج 1، ص 54 .

31 - ر ك: هزاره شیخ طوسی، ج 1، ص 1 - 45 .

32 - ریاض العلماء، ج 2، ص 149 .

33 - رجال نجاشی، ص 50 و ریحانة الادب، ج 7، ص 401 .

34 - مجالس المؤمنین، ج 1، ص 429 .

35 - رجال النجاشی، ص 50 .

36 - بهجة الآمال فی شرح زبدة المقال، ج 3، ص 298 .

37 - امل الآمل، ج 2، ص 98 .

38 - من لایحضره الفقیه، ج 1، مقدمه، ص ارا .

39 - ریحانة الادب، ج 7، ص 401 .

40 - حسكا: مخفف حسن كیااست كه در زبان اهل گیلان، «كیا» به معنی مقدّم است .

41 - قصص العلماء، میرزا محمد تنكابنی، ص 422 .

42 - بحارالانوار، ج 105، ص 195 - 298 و من لا یحضره الفقیه، ج 1، ص مقدمه .

43 - من لا یحضره الفقیه، ج 1، مقدمه، ص أشا .